Vua Duy Tân và Việt-nam Quang-Phục-Hội


Cách đấy một tuần lễ bái, vị quân-sư cùng với nhà cách-mệnh Thái-Phiên khởi-hành ra Thuận-hoá để thực-hiện chương-trình đã hoạch-định từ lâu. Một buổi sớm chiếc xe hỏa dừng bánh tại đất thần-kinh, ngay trên bờ  sông Lợi-nông. Hai vị xuống chiếc đò dọc đậu chờ sẵn dưới vòm cầu nhà ga, đợi cho tới lúc xế chiều mới có viên chánh-đội thân-binh Nguyễn-quang-Siêu tới yết-kiến. Họ ngồi lại bàn tính công việc, không mảy-may bận-tâm đến khách bộ-hành qua lại trên đường. Lúc mặt trời gần lặn, một anh hàng quà lấy tay đập vào chiếc tủ kính mang trên vai mà rao inh-ỏi:

- Ai mua bánh tam-ích, bánh mì không?

Họ ngước mắt nhìn lên, trông thấy một tên lính giản bận áo vạt khách đương trèo lên trụ đèn để rót thêm dầu lạc, theo sau có một tên lính khác cũng mặc áo ngắn màu lá chàm tuần-tự đi hết trụ đèn nầy đến trụ đèn khác để châm ngọn lửa thiêng trên khắp chốn đế-đô. Họ biết buổi chiều đã tàn, nhổ sào tiến dần về phía Phu-văn-lâu. Đâu đây văng vẳng âm-thanh trầm-bổng trong làn gió chiều hiu-hắt vang-vọng ra tận ngoài khơi:


Chiều chiều ra đứng Văn-lâu,

Ai ngồi, ai câu, ai sầu, ai thảm.

Ai thương, ai cảm, ai nhớ, ai trông,

Thuyền ai thấp-thoáng bên sông,

Ngâm câu mái đẩy, động lòng bốn phương.


Chen chúc giữa những ghe thuyền bềnh-bồng trong vạn Phú-cát, họ trải qua một đêm tương-đối yên-tĩnh, chỉ xáo-động bởi những tiếng phách của bọn ngư-phủ ở ngoài bến Thương-bạc. Rạng ngày mai, cải-trang làm thân-binh, tay xách đôi hia, vai mang bộ áo triều-phục, họ theo viên chánh-đội Nguyễn quang Siêu mà vào cửa Ngọ-môn.

Trong lúc đó Hoàng-đế Duy-Tân đã từ nơi cung-điện thâm-nghiêm vi-hành một mình trên con đường lát gch. Nhà cách-mệnh Thái-Phiên trông thấy liền nói:

- Hoàng-thương đã tới rồi, chúng ta phải bỏ dây xuống mặt hồ và ngồi cho ngay thẳng.

Nhà vua nhìn hai vị lãnh-tụ cải-trang ra thường-dân đương ngồi câu cá thì hỏi:

- Làm nghề có khá không mà phải bận tâm đến thế?

Hai nhà cách-mệnh đứng dậy, vòng tay đáp:

- Chúng tôi là những người sinh-trưởng nơi thôn-dã, lần đầu tiên được trông thấy long-nhan, lòng chúng tôi hoan-hỉ, nhưng ngặt vì mặt trời còn chiếu sáng nơi chốn thâm-cung, hàng trăm con mắt trong bóng tối đương chăm-chú nhìn nhà vua hạ-cố tới kẻ thần-dân, nên mặc dầu rất phấn-khởi, kẻ hạ-thần đành phải ngăn mối cảm-xúc, không dám thổ-lộ ra ngoài, xin bệ-hạ rộng-lượng tha-thứ.

Nhà vua ung-dung đáp:

- Hai khanh cứ tự-nhiên ngồi làm phận-sự để Trẫm đứng xem trong giây-lát như Trẫm vô-tình đi bách-bộ ngang qua mà gặp, rồi nhân-tiện các khanh sẽ trình-bày câu chuyện cho khỏi bị người ta để ý.

Nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân liền đi vào vấn-đề và tâu lên rõ-ràng:

- Muôn tâu bệ-hạ, kẻ hạ-thần nầy vâng theo thánh-chỉ, từ nơi lậu-hạng băng-bộ ra đây là để trình-bày cho nhà vua thấy rõ tình-cảnh của dân-chúng ở ngoài kinh-khuyết. Kẻ hạ-thần nầy học theo Châu-Trình, ra vào cửa Khổng, nhưng kiến-thức, kinh-nghiệm có hạn, đâu có dám đem mình ra cáng-đáng việc nước, nhưng ngặt vì hoàn-cảnh nước nhà, dân-chúng thì mịt-mờ, các nhà trí-thức thì hoc trùm chăn nơi đô-thị, hoặc đem tấm thân bảy thước ra phục-vụ cho bọn Tây-nô, nên kẻ hạ-thần phải quyết một phen vào sinh ra tử để cứu-vớt lấy sơn-hà trong cơn nghiêng-ngửa. Xin bệ-hạ trông thấu cho tấm-lòng nhiệt-thành của hạ-thần nầy thì hạ-thần mới dám nói hết sự thật.

Nhà vua đứng nhìn mấy con chim le le bay qua bay lại rồi nói:

- Trẫm đã hiểu thấu nông-nổi nước nhà và tấm lòng vì dân vì nước của hai khanh, nên mới có mật-chỉ mời hai khanh ra mưu-tính đại-sự. Có điều gì ẩn-khuất hai khanh cứ nói thiệt.

Nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân vẫn ngồi tự-nhiên và tâu lên:

- Muôn tâu thánh-thượng, hiện nay dân-chúng đương rên-siết dưới sự áp-bức của hai chế-độ mà bên nào cũng ác-nghiệt tàn-bạo như nhau: một bên thì chính-phủ Bảo-hộ tổ-chức cơ-cấu để khai-thác miền Đông-dương béo-bở này và bóc lột dân-chúng bằng đủ cách. Một bên thì chính-phủ Nam-triều đã mất hết quyền và chỉ biết cúi đầu phục-tòng, càng ngày hàng quan-lại càng bạo-tàn, mục-nát thẳng tay nhũng-nhiễu đè-nén dân-lành. Hai bộ máy bảo-hộ và Nam-triều hiệp lại thì làm sao mà người dân ngóc đầu lên được. Hễ có kẻ nào đứng ra bênh-vực dân-chúng, đại-diện cho họ để trình-bày những nguyện-vọng thích-đáng như nhà cách-mệnh Phan-tây-Hồ thì sẽ bị bọn thực-dân tìm cách hãm-hại. Còn kẻ nào ôm-ấp những hoài-bảo khác mà không dám thổ-lộ ra cũng bị bọn mật-thám theo dỏi và bắt lên đoạn-đầu-đài như trường-hợp tiến-sĩ Trần-quí-Cáp ở Khánh-hòa với một bản án theo lối Tần-Cối giết Nhạc-Phi. Còn biết bao nhiêu trí-thức khác đã bị bọn thực-dân giết chết hoặc câu-lưu tại Côn-sơn, tại các miền ma-thiêng nước độc sau những vụ kháng-sưu ở Trung-việt. Vì vậy quảng-đại quần-chúng phải nhẫn-nại chịu đựng, thủ-khẩu như bình, đâu có phải họ ngu-dốt khờ điếc chi đâu. Niềm căm-phẩn bị dồn-nén càng nhiều, càng lâu thì sự phản-ứng về sau sẽ càng kinh-thiên động-địa. Cho nên sự im-lặng của dân-chúng bao giờ cũng là một bài học quí báu cho các nhà lãnh-đạo, xin Bệ-hạ hiểu thấu điều ấy cho.

Hoàng-thượng ngẫm-nghĩ một hồi lâu rồi hỏi:

- Muốn cứu-vãn tình-thế khanh nghĩ phải làm như thế nào?

Nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân giật mạnh chiếc cần tre, kéo con cá phát lác trắng như bạc lên bãi cỏ, để cho nó giãy đành-đạch đến khi đuối sức nằm yên trên mặt đất và tên thái-giám đi qua cho thật xa, mới quay về phía nhà vua mà tâu:

- Muốn gỡ ván cờ nầy không phải chỉ có tài-năng của vua Đế-Thích mà làm được. Muốn thắng bọn Pháp xâm-lược đương bám vào Việt-nam như một con mực bể, chúng ta cần đến một yếu-tố rất quan-trọng đó là thời-cơ. Thời-cơ ngàn năm một thuở ấy là cuộc thế-giới chiến-tranh đương diễn-biến tại châu Âu vào thời-kỳ chót: một bên là phe đồng-minh chiến-đấu bên cạnh Anh Pháp và một bên là phe Hiệp-ước đứng cạnh nước Đức. Bắt đầu từ tháng hai năm nay, mặt trận Tây-an sôi-động trở lại, hai bên đều tập-trung lực-lượng tại vùng đông-bắc nước Pháp để đánh chiếm vùng đồng-bằng Verdum trước khi kết-thúc chiến-cuộc. Bây giờ thì còn hơi sớm để biết chắc-chắn bên nào sẽ thắng, nhưng dù sao đi nữa chúng ta cũng phải nắm lấy cơ-hội. Muốn giải-phóng quê-hương xứ-sở, chúng ta không có một đường lối nào ngoài việc tạm-thời dựa theo người Đức, kẻ thù không đội trời chung với người Pháp. Một khi chúng ta đã tổ-chức cuộc khởi-nghĩa đẩy lui được người Pháp ra ngoài lãnh-thổ, lúc đó dù nước Đức có bị thất-trận đi nữa, chúng ta cũng có đủ tính-cách pháp-lý và uy-tín để đặt mối bang-giao với nhiều nước khác trên hoàn-cầu để ngăn-chận sự trở lại của người Pháp. Nếu chúng ta không hành-động cho sớm thì trong vòng năm sáu tháng nữa, trận Verdum sẽ kết-liễu, cơ-hội sẽ không trở về với ta nữa. Hoàng-thượng lắng nghe những lời điều-trần ấy và thấy chủ-trương của phe cách-mệnh đúng-đắn, tin-tức thế-giới trùng-hợp với những tin-tức ngài biết được qua người phụ-đạo, ngài hỏi tiếp:

- Chính-sách ấy hợp với suy-nghĩ của trẫm, nhưng hiện nay hai bên đều nổ-lực để sớm chấm-dứt chiến-cuộc, chúng ta phải làm thế nào để một mặt tổ-chức nhân-dân, mặt khác bắt liên-lạc với người Đức cho kịp trong vòng đôi ba tháng được.

Nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân tâu:

- Muôn tâu Bệ-hạ, từ năm 1912, phe cách-mệnh đã tiên-đoán tình-hình, từ đó đã tổ-chức dân-chúng cho thành hàng ngũ chặt-chẽ rồi. Hiện nay Việt-nam Quang-phục hội đã gây được cơ-sỡ vững-chắc, không những trong dân-chúng ở thôn-quê là bộ-phận nòng-cốt trong cuộc tranh-đấu mà lại còn gây được cơ-sở trong các ngành binh-chủng từ những đơn-vị khố xanh, khố đỏ đương đóng rải-rác từ nam chí bắc cho đến những đoàn lính mộ đương chuẩn-bị lên đường để chiến-đấu tại Pháp-quốc. Đây là những đơn-vị được tổ-chức và huấn-luyện kỹ-càng về chuyên-môn cũng như về đường-lối cách-mệnh và sẵn-sáng hưởng-ứng cuộc khởi-nghĩa của chúng ta. Mọi công-việc đã sắp đặt đâu vào đấy một cách kỹ-càng thận-trọng. Nói chung tình-hình dân-chúng đã chín muồi từ lâu và chỉ còn chờ mệnh-lệnh nhà vua là tiếng súng sẽ nổ và sẽ lan ra khắp toàn quốc. Khi bên trong đứng dậy phát-động cuộc đấu-tranh, các đơn-vị nghĩa-quân, vũ-trang bằng những thứ vũ-khí thô-sơ sẽ đánh những đồn trại lẻ-tẻ, sẽ chiếm đóng các quận-lỵ để hiệp-lức với quân-đội cách-mệnh mà làm chủ tình-thế ở từng địa-phương. Ở bên ngoài, việc vận-động sự viện-trợ của hai nước Đức và Áo về vật-chất cũng như tranh-thủ sự ủng-hộ trên diễn-đàn quốc-tế thì tổ-chức hải-ngoại của Việt-nam Quang-phục hội dưới sự lãnh-đạo của hai nhà cách-mệnh Phan-bội-Châu và Nguyễn-thượng-Hiền đã xúc-tiến từ lâu rồi. Hai nhà cách-mệnh ấy đã tiếp-xúc với các vị sứ-thần Đức tại Trung-hoa, tại Nhật-bản, tại Xiêm-la và ngay ở tại chính-quốc của họ ở Âu-châu nữa.

Trinh-bày xong nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân kết-thúc:

- Phe cách-mệnh đã chuẩn-bị cuộc khởi-nghĩa rồi, bây giờ họ chỉ còn chờ mệnh-lệnh của Hoàng-thượng nữa mà thôi.

Hoàng-thượng có vẻ bằng lòng, nét mặt biểu-lộ sự cương-quyết hơn lúc nào hết. Ngài muốn trấn-an hai nhà cách-mệnh, trả-lời dứt-khoát:

- Từ nay trở đi, hai khanh sẽ nhận được sự ủng-hộ triệt-để của Trẫm, Trẫm sẽ ban mật-dụ để tiện việc thi-hành, hai khanh phải lo thi-hành cho gấp kẻo trể mất cơ-hội.

Hai nhà cách-mệnh liền quì xuống đất để làm lễ bái-mạng và tâu thêm:

- Từ nay trở đi, kẻ hạ-thần còn phải bôn-lưu nam bắc để trù-tính công-việc khởi-nghĩa, do đó hạ-thần ít có dịp trở về kinh-sư bệ-kiến Hoàng-thượng. Nếu có việc gì cần chỉ-giáo, dám mong bệ-hạ cho gọi một trong ba người cử-nhơn Nguyễn-Sụy, bác-sĩ Lê-đình-Dương hoặc nhà chí-sĩ Phan-đình-Tài để chỉ-giáo.

Nhà vua gật đầu, nhẹ-nhàng dời gót ngọc để trở về cung Càn-thành.

----------------------------------------------------------------------------------------------


Ngày đầu xuân năm Mậu-thân (1968), giữa lúc gia-đình Hoa-Sơn đang sum-họp mừng xuân và hướng lòng đến ông bà tổ-tiên thì tiếng súng đã rền vang đầu trên xóm dưới. Hàng ngàn người dân Huế và những người không sống tại Huế nhưng về sum-họp gia-đình theo truyền-thống dân-tộc, đã bị sát-hại. Hoa-sơn đã vỉnh-viển ra đi trong biến-cố Mậu-thân. Công-trình sưu-tập nầy đành phải chấm dứt tại đây.

Lịch-sử sẽ phê-phán. Chỉ ngại rằng tội ác quá nhiều ở khắp mọi miền của đất nước, lịch-sử sẽ không bao giờ ghi nhận hết được.