Việt-nam Quang-phục hội trước thời-cơ


Tại Âu-châu, vào mùa xuân năm 1916, tình-hình chiến-sự giữa đôi bên vẫn chưa thay đổi. Người Pháp đã vùi sâu dưới bùn lầy tuyết đọng phần tinh-nhuệ nhất của lực-lượng, phải nhờ các thuộc-địa, nhất là nước Việt-nam, tuyển-mộ thêm binh-sĩ để bù đắp.

Bắt đầu từ tháng giêng năm 1916, nhiều lớp thanh-niên tại Trung-việt bị gọi nhập ngũ, được huấn-luyện sơ-sài trước khi xuống tàu sang mẫu-quốc. Thanh-niên thuộc hai tỉnh Quảng-nam, Quảng-ngãi phải tập-trung về kinh-đô Huế, tạm-trú rải-rác tại nha Hộ-thành, tại tòa Hậu-bổ, tại ngã tư Anh-danh, tại đồn Mang-cá và mỗi ngày hai lần, ra tập-luyện tại Trường-thi, trong thành-nội. Việc tuyển-mộ gần như cưỡng-bách nầy, thực-hiện trong một phạm-vi rộng lớn, đã gây nhiều sự xáo-trộn trong xã-hội làm cho dân-chúng ta-thán, trông đợi và sẵn-sàng hưởng-ứng nếu một cuộc khởi-nghĩa được phát-động.

Vào thời-gian nầy tại châu-Âu, Đức đã bắt đầu tổng-phản-công, cố-gắng chọc thủng hàng-ngũ đồng-minh tại khúc lồi Verdum trên đường chiến-lũy miền tây. Cuộc xung-đột diễn ra ác-liệt hơn lúc nào hết trên lãnh-thổ nước Pháp từ tháng hai cho đến tháng sáu năm 1916. Ngay trong những tháng ăn chơi, hội-hè của người Việt-nam, nhiều toán binh-sĩ tại Thuận-hoá phải chuẩn-bị lên đường làm xôn xao các đơn-vị khác.

Thấy được cơ-hội, các tỉnh-bộ Việt-nam Quang-phục hội cấp-tốc hoạt-động. Trong thượng-tuần tháng hai năm 1916, cuộc hội-nghị sơ-bộ được triệu-tập tại nhà đồng-chí Lâm, ở làng Cẫm-toại, phủ Điện-bàn. Trong buổi họp mặt đầu tiên nầy, các vị đại-diện miền nam Trung-Việt đã có cơ-hội mạn-đàm với nhau. Họ đã bất-đồng ý-kiến về nhiều vấn-đề. Đồng-chí Lâm phải hết sức dàn-xếp mới có thể san bằng những ý-kiến dị-đồng và hàn-gắn những chỗ rạn nứt trong đoàn thể. Lúc hội-nghị giải-tán, đồng-chí Lâm thân-hành tiễn đưa mười dặm trường-đình, bắt tay từng người một, căn-dặn thật chu-đáo:

- Hiện nay chúng ta còn đứng trên bờ con sông An-trạch nầy, nhưng ngày mai, ai nấy đều phải có mặt tại vùng sông Hương núi Ngự trong buổi đại-hội của toàn dân, công việc càng ngày càng trở nên phức-tạp, nghĩa-vụ càng ngày càng nặng nhọc khó-khăn, chúng ta phải tạm gác những mối tị-hiềm nhỏ-nhen để cùng nhau xây-dựng đất nước.

Lúc bấy giờ, nhiều vị đại-diện có ý mời đồng-chí Lâm gia-nhập Việt-nam Quang-phục-hội, nhưng ông một mực từ-chối và trả lời:

- Tôi không đứng vào hàng ngũ cách-mệnh là vì tôi muốn hoạt-động cách-mệnh cho có thành-quả hơn.

Vào thượng-tuần tháng ba năm 1916, cuộc hội-nghị chính-thức khai-diễn tại nhà viên thơ-lại Đoàn-Bông trong thành-phố Huế. Những ngày đầu, các nhà cách-mệnh ở Bắc-kỳ và Nam-kỳ chưa kịp phó-hội. Trong lễ khai-mạc, chỉ thấy sự hiện-diện của mấy vị lãnh-đạo miền Trung-kỳ. Đại-diện cho Quảng-nam là các nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân, Thái-Phiên, Phan-thành-Tài, Lê-đình-Dương, Đỗ-Tự. Đại-diện cho Quảng-ngãi có các nhà cách-mệnh Nguyễn-Sụy, Lê-Ngung, Phạm-cao-Chẩm, Nguyễn-Mậu, Lê-Triết. Các nhà cách-mệnh Đoàn-Bông, Phạm-như-Giáp đại-diện cho Thừa-thiên. Nhà cách-mệnh Hứa-Bảo, Phan-phù-Tiên ở tỉnh Quảng-trị và nhà cách-mệnh Nguyễn-Chính ở tỉnh Quảng-bình. Trong phiên họp đầu tiên, nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân đứng dậy nói mấy câu phi-lộ, nhấn mạnh đến việc trù-liệu phương-sách cho một cuộc khởi-nghĩa toàn diện. Sau đó, bác-sĩ Lê-đình-Dương đọc bản thuyết-trình về tình-hình thế-giới và quốc-nội. Mọi người chăm chú nghe bài nghiên-cứu viết rất tỉ-mỉ của một nhà tân-học đã biết phối-hợp lối trực-giác rất quen thuộc ở phương đông với tinh-thần khoa-học phương tây để làm cho vấn-đề thời-cuộc được sáng tỏ thêm. Diễn-giả vừa dứt lời thì nhà cách-mệnh Phan-thành-Tài ở tỉnh Quảng-nam giơ tay xin phát-biểu ý-kiến:

- Theo bài diễn-văn vừa mới trình-bày, tình-hình quốc-tế sẽ biến-chuyển một cách thuận-lợi cho cách-mệnh Việt-nam, nước Đức sẽ ca khúc khải-hoàn trận đệ-nhất thế-chiến nầy, nhưng tôi thiết-nghĩ nước Pháp cầm-cự đã hai năm rồi mà không hề nao-núng, gần đây lại có tin nước Huê-kỳ sẽ tham-dự vào chiến-cuộc bên cạnh phe đồng-minh. Trong hoàn-cảnh đặc-biệt ấy, tôi chỉ nơm-nớp lo sợ rằng nước Đức sẽ bị cô-lập, sẽ phải chiến-đấu trong sự thiếu-thốn và cuối cùng phe hiệp-ước sẽ phải đầu-hàng vô điều-kiện.

Vị đại-diện tỉnh Quảng-nam còn đương trình-bày thao thao bất-tuyệt thì ở phía sau đã có một người tung ghế, đập bàn, đứng lên phản đối với điệu-bộ giận-dữ, hằn-học:

- Tôi không muốn tán-thành cái khuynh-hướng chủ-bại trong cuộc hội-nghị nầy, nhất là trong lúc các chiến-sĩ quốc-gia đương hăm hở lên đường ra mặt trận. Tôi cũng không muốn chấp-nhận trong đoàn thể chúng ta những tên phản-bội dân-tộc, về bề ngoài thì làm ra vẻ ưu-thời mẫn-thế, nhưng tựu-trung chỉ là những tên tay sai cho thực-dân xâm-lược. Trong giờ phút quyết-liệt nầy, chúng ta chỉ có mỗi một hành-động là bắt liên-lạc với người Đức, mỗi một chủ-trương là bình Tây sát tả để bảo-vệ giống-nòi, để thâu-hồi nền độc-lập cho xứ-sở. Hễ trong hàng-ngũ chúng ta còn có một người muốn thỏa-hiệp với giặc Pháp, thì nhất-định chúng ta phải gởi họ qua châu-Âu để chiến-đấu cho mẫu-quốc.

Mọi người ngoảnh nhìn lại thì nhận ra nhân-vật đối-thoại chẳng ai khác hơn là nhà cách-mệnh Đỗ-Tự, nguyên-quán vùng sơn-cước Quảng-nam. Hai bên còn lời qua tiếng lại, tranh-luận với nhau như chém chả một hồi lâu, rồi xoắn tròn tay áo, hằm hè chực đánh nhau thật sự. Nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân chạy ra ngăn chận hai đối-thủ và tìm lời lẽ để phân-giải:

- Hai người đều có lý cả, người nào cũng sốt-sắng, cũng nhiệt-thành với tiền-đồ tổ-quốc. Một người nêu ra những điều thắc-mắc để xem xét vấn-đề cho cặn-kẽ, thấu-đáo, một người quá hăng say, tuyệt đối không muốn nghe nói, nhắc-nhở bàn bạc đến việc nhân-nhượng người Pháp. Tôi nghiêm cấm hai người từ nay trở đi không được dùng lối quyền-thuật mà xử-trí với nhau, vì làm như thế là gây thêm sự mâu-thuẫn trong nội-bộ và gián-tiếp nối giáo cho giặc.

Nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân vừa dứt lời thì hai đồng-chí Đỗ-Tự và Phan-thành-Tài xồng-xộc chạy tới, tưởng chừng như muốn tái-diễn trận thư-hùng còn bỏ dở, nhưng trước sự  ngạc-nhiên của mọi người, họ lại ôm choàng lấy nhau mà khóc. Đồng-chí Phan-thành-Tài  nói ngượng-ngập:

- Tôi sai rồi, xin ông tha lỗi cho tôi.

Nhà cách-mệnh Đỗ-Tự cũng nói ấp úng:

- Thì tôi cũng quấy chứ có hay ho gì, thôi việc ấy chúng ta bỏ qua thì hơn.

Cử-toạ đều tán-thành cái thiện-tình, thiện-chí của hai nhân-vật và vỗ tay khe-khẽ để hoan-nghênh.

Ngày thứ hai, các vị đại-diện nhóm họp để kiểm-điểm công tác. Nhà cách-mệnh Thái-Phiên đứng dậy yêu cầu các tỉnh-bộ báo-cáo tình-hình địa-phương, làm bảng tổng-kết, rồi đọc cho hội-nghị thông-qua.

Ngày thứ ba, nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân thuyết-trình về chủ-trương, đường lối của đoàn thể, đề-nghị một chương-trình hoạt-động gồm có ba điểm chính: một là phối-hợp công-tác với lực-lượng cách-mệnh hải-ngoại, hai là đặt mối bang-giao với người Đức, ba là tổ-chức một cuộc bạo-động để lật đổ chính-phủ bảo-hộ và thiết-lập một chính-quyền lâm-thời.

Ông vừa trình-bày quan-điểm vừa lấy trong túi áo ra phong thư của nhà cách-mệnh Phan-bội-Châu viết trong ngục-thất Quảng-đông, đọc lên chậm rãi đoạn kết:

- Chúng tôi đã chuẩn-bị sẵn-sàng về mọi mặt từ chính-trị, ngoại-giao cho đến tài-chánh và quân-sự. Các đồng-chí phải cố-gắng cầm-cự cho được năm ngày thì lực-lượng hải-ngoại sẽ kéo về trong nước và can-thiệp ngay.

Hội-nghị lại thông qua bản đề-nghị nầy. Các đồng-chí còn ngồi lại trò chuyện một lát nữa, rồi có người về nhà riêng, có người rủ nhau đi viếng ngôi mộ nhà cách-mệnh Tăng-bạt-Hổ ở ngoại ô thành phố Huế.

Ngày thứ tư, các nhà cách-mệnh tái nhóm để nghe bài thuyết-trình của đồng-chí Thái-Phiên và thảo-luận về vấn-đề chính thể. Lúc bấy giờ nhà cách-mệnh Hứa-Bảo ở tỉnh Quảng-trị đứng dậy phát biểu ý-kiến:

- Trong ba năm gần đây, theo chỉ-thị của ban chấp-hành trung-ương, tôi đã bí-mật tiếp-xúc nhiều lần với Hoàng-đế Duy-Tân hoặc tại cửa Tùng hoặc tại chợ phiên Cam-lộ. Tôi nhận thấy rằng là ngài không mảy may vô-tình với phong-trào cách-mệnh của chúng ta. Tôi thiết nghĩ trong giai-đoạn hiện tại, chúng ta nên tìm cách giao-thiệp một lần nữa với đức Kim-Thượng để trình-bày chủ-trương, đường lối của Việt-nam Quang-phục hội. Luôn tiện mời ngài đứng hẳn về hàng ngũ cách-mệnh để tranh-thủ được nhiều hơn sự hưởng-ứng của dân-chúng, được như thế, không sớm thì muộn cuộc tranh-đấu sẽ có nhiều triển-vọng để thành-công.

Nhà cách-mệnh Hứa-Bảo vừa dứt lời thì đồng-chí Nguyễn-Chính ở tỉnh Quảng-bình đứng dậy nói tiếp:

- Chúng tôi nhận thấy việc kết nạp Đức Kim-Thượng vào hàng ngũ cách-mệnh là một điều không những cần thiết mà lại còn hợp tình, hợp lý nữa, nhưng một khi cách-mệnh đã thắng-lợi, nền độc-lập đã vãn-hồi, ảnh-hưởng của nhà vua đối với dân-chúng lại càng rộng lớn hơn nữa. Chúng ta không biết lúc bây giờ có nên bảo-vệ những quyền-lợi của một triều-đại, duy-trì một chế-độ quân-chủ đã sẵn có từ lâu hay phải tìm cách lật-đổ một vị anh-quân để thay thế vào đó bằng một chính-thể dân-chủ cọng-hòa cho đúng với cương-lĩnh của Việt-nam Quang-phục hội mà chúng ta có nhiệm-vụ phải thực-hiện.

Nhà cách-mệnh Nguyễn-Chính còn đứng nhìn cử-toạ, muốn phát-biểu ý-kiến thêm, nhưng cử-nhơn Nguyễn-Sụy đã lên diễn-đàn:

- Chúng tôi lại nhận thấy rằng vấn-đề chính-thể không nên đem ra bàn cãi trong cuộc đại-hội ngày hôm nay. Chúng tôi cũng đã thăm dò ý-kiến nhiều nơi và biết rằng Đức Kim-Thượng là một nhà ái-quốc, có khuynh-hướng cấp-tiến, có tấm lòng ưu-ái đối với dân-chúng. Chúng tôi thiết-tưởng một khi cách-mệnh thành-công, ngài sẽ thay đổi lập-trường và sẽ theo chủ-trương đường lối của đoàn thể chúng ta.

Nghe vị đại-diện tỉnh Quảng-nam trình-bày như vậy, nhà cách-mệnh Đỗ-Tự có vẻ không bằng lòng, liền đưa tay lên xin nói:

- Các đồng-chí tỉnh Quảng-ngãi bàn ở đây là bàn về lý-thuyết, còn chúng ta có thảo-luận đi chăng nữa là thảo-luận về thực-tế, về những công việc phải làm bằng súng đạn, bằng xương máu để giành lại bát cơm manh áo cho dân-chúng, để bảo-vệ tự-do, bình-đẳng cho mọi người. Hai lãnh-vực ấy khác hẳn với nhau như trời với đất. Chúng ta thử hỏi đồng-chí nào trong phái-đoàn tỉnh Quảng-ngãi có thể thuyết-phục được nhà vua một khi trật-tự ở trong nước đã vãn-hồi và bắt buộc ngài phải luôn luôn trung-thành với chủ-trương đường lối của phe cách-mệnh. Nếu có một nhân-vật nào trong đoàn thể chúng ta dám bảo-đảm như vậy, chúng ta sẽ lập biên-bản và sẽ giải-tán ngay tức-khắc để cho mọi người có thể trở về địa-phương mà xúc-tiến cuộc bạo-động. Nếu hội-nghị chưa có một lời cam-kết dứt-khoát, lẽ tất-nhiên chúng ta phải đặt vấn-đề trở lại, phải thảo-luận lâu dài mới có thể tìm ra một giải-pháp thích-hợp được.

Trình-bày xong nhà cách-mệnh lại đứng nhìn cử-toạ, nhưng vẫn không thấy đồng-chí nào hưởng-ứng lời kêu gọi của mình. Lúc bấy-giờ hội-nghị lại bị chia rẻ, kẻ theo chế-độ quân-chủ, người chủ-trương chế-độ cọng-hoà. Bàn qua cãi lại mà không tìm ra lối thoát, sau cùng nhà cách-mệnh Trần-cao-Vân phải lên diễn-đàn để tìm cách dàn-xếp:

- Chúng tôi đã theo dõi cuộc tranh-luận từ đầu chí cuối, nhận thấy bên nào cũng có những lý-do chính-đáng cả. Phe dân-chủ muốn thực-hiện một cuộc cách-mệnh triệt-để, muốn san bằng tất cả những sự bất-công trong xã-hội và thiết-lập một chế-độ lý-tưởng tốt đẹp hơn. Phe quân-chủ lập-hiến muốn dung-hòa quyền tự-chủ của dân-chúng với những truyền-thống cố-hữu của một dân-tộc theo nho-giáo, muốn noi gương duy-tân của vua Minh-Trị Thiên-Hoàng ở Nhật-bản. Chúng tôi thiết nghĩ trong giai-đoạn khó khăn hiện-tại, chúng ta không nên bàn cãi nhiều về vấn-đề chính-thể. Chế-độ nào cũng tốt cả, chỉ có con người thực-hiện mới xấu mà thôi. Hơn thế nữa, nhiệm-vụ cấp-bách của chúng ta là phải lợi-dụng cơ-hội ngàn năm một thuở sắp xảy ra để lật đổ người Pháp, thâu-hồi nền độc-lập cho quê-hương, xứ-sở. Tình-hình quốc-tế và quốc-nội đương biến-chuyển một cách mau lẹ, không bao giờ ngồi đợi chúng ta, do đó chúng ta không có quyền do-dự, không có quyền đòi hỏi quá nhiều trong cùng một lúc mà bỏ lỡ một chuyến tàu lịch-sử, hậu-quả sẽ tai-hại không làm sao kể ra cho xiết. Hiện nay sự lãnh-đạo của Việt-nam Quang-phục hội chưa được chặt-chẽ, lòng người còn đương e-dè, phân-vân, chúng ta muốn cử-hành đại-sự, trước hết phải rước vua Duy-Tân tham-gia cách-mệnh để thâu-phục nhân-tâm. 

Nhờ sự can-thiệp hữu-hiệu của vị chủ-tịch, cuộc tranh-cải mới kết thúc.

Sau một ngày thảo-luận sôi-nổi, khẩu-hiệu "Phụng Kim-Thượng vi an-dân cơ-sở" đựợc chọn làm phương-châm hành-động. Một Hội-đồng Cách-mệnh Lâm-thời được thành-lập. Hai nhà cách-mệnh Thái-Phiên và Trần-cao-Vân được phân-công lo tiếp-xúc với Hoàng-đế Duy-Tân; bác-sĩ Lê-đình-Dương và cử-nhơn Nguyễ-Sụy phải tìm cách giao-thiệp với viên thiếu-tá người Đức hiện đương chỉ-huy lực-lượng viễn-chinh tại đồn Mang-cá ở Huế; đồng-chí Lê-Ngung làm ủy-viên tuyên-huấn và phụ-trách về hịch-văn; đồng-chí Nguyễn-Chính làm uỷ-viên kiểm-soát và phụ-trách liên-lạc. 

Hội-nghị giải-tán.