Tiểu-phủ-sứ Nguyễn-Thân


Nguyễn- Thân, ấm-sanh xuất-thân, vốn là người làng Thạch-trụ. Thừa-kế chức-nghiệp của thân-phụ là cử-nhơn Nguyễn- Tấn, Nguyễn-Thân làm nghĩa-định sơn-phòng chánh-s, đóng quân tại làng Vạn-lý, huyện Mộ-đức để án-ngự bọn thượng-du. Sau ngày kinh-đô bị thất-thủ, y gia-nhập phong-trào Cần-vương, rồi lại phản-bội, kéo binh sơn-phòng về giết cử-nhơn Lê-trung-Đình, tú-tài Nguyễn-tự-Tân, dẹp tan phong-trào Cần-vương, thâu tóm hết chính-quyền vào trong tay. Nh có công tiêu-diệt văn-thân, y được người Pháp trọng-đãi, tháng năm năm bính-tuất, vua Đồng-Khánh xuống chiếu cho y được sung chc nghĩa-định chiêu-thảo xử-trí-s để phụ-trách việc đánh dẹp hai tỉnh Quảng-ngãi, Bình-định. Vào khoảng tháng bảy năm Bính-tuất, cuộc chiến-tranh xảy ra giữa hai tỉnh Quảng-nam và Quảng-ngãi, y dùng lối phục-kích, đánh tan quân-đội của Nguyn-duy-Hiệu tại trận Cầu-chảy và ngăn cản được viện-binh của Mai-xuân-Thưởng t Bình-định kéo ra. Tiếp theo đó, văn-thân  Bình-định lại chia ra hoạt-động tại Quảng-ngãi để tìm cách nối lại trục giao-thông giữa ba tỉnh Quảng-nam, Quảng-ngãi và Bình-định, y cũng dẹp tan được tc-khc. Viên chỉ-huy toán quân Bình-định là Bùi-Điền phải rút về vị-trí củ.

Mùa hè năĐinh-hi, quân Pháp lại chuẩn-bị tấn-công mạnh hơn tại Bình-định. Công-sứ Tyrant và đại-tá Dumas thân-hành vào Sài-gòn để cầu viện-binh. C-nhơn Mai-xuân-Thưởng phải lo đối-phó. Một mặt, ông phái người vào Phú-yên, Khánh-hòa để thôi-thúc nghĩa-binh chuẩn-bị kháng-chiến, một mặt gi thư ra để hiếu-dụ y trở về với chính-nghĩa. Nhận được bc thư của tỉnh Bình-định, y phúc-đáp lại và hứa sẽ hợp-tác vi Cần-vương để chống lại quân Pháp. Mai-xuân-Thưởng tưởng thật, liền phái một toán quân ra để trợ-lc. Toán nghĩa-binh t Bình-định kéo ra, vừa ti đèo Bình-khê thì bị y phục-kích, đánh cho một trận thất-điên bát-đảo. Thống-trấn Mai-xuân-Thưởng, viên phó-tướng Bùi-Điền và các vị tướng-lãnh khác trong Nghĩa-hội tỉnh Bình-định, cọng tất cả là mười một người, phải lên đoạn-đầu-đài tại vùng An-khê.

Từ đấy uy-thế của y càng ngày càng lan rộng. Tháng tư năm Đinh-hi, theo li thương-thuyết của quan trú-sứ Pháp tại Huế, vua Đồng-Khánh sai y đem binh ra Quảng-nam để cùng quan khâm-sai Phan-thanh-Liêm hiệp-tiêu. Một tháng sau triều-đình lại xuống chỉ cho khâm-sai Phan-thanh-Liêm vào nhận chức Thuận-khánh Tổng-đốc, tất cả việc đánh dẹp tại Quảng-nam đều thuộc về một mình y đảm-nhiệm.

Ngày rằm tháng tư nhuận năĐinh-hi, toán quân tinh-nhuệ của Nguyễn-Thân xuất-phát tại làng Vạn-lý, đông ti chng một trung-đoàn, có non hai trăm bộ-binh Pháp theo yểm-hộ . Đội quân tiền-phong mang lá cờ vàng có thêu bốn chữ "Tiết-chế Khâm-sai". Va ti ch Bền-ván, thuộc hạt Tam-kỳ thì bị Nguyễn-duy-Hiệu dẫn quân Đoàn-kiết phục-kích hai bên đường, chận đánh một trận hết sức d-dội. Bị đột-kích bất-ngờ, lính Quảng-ngãi không kịp dùng súng đạn tối-tân do bọn Pháp chi cấp, phải dùng lưỡi lê và gươm giáo đánh xáp lá cà. Cuộc giao-tranh kéo dài đến nửa tiếng đồng-hồ, toán quân viễn-chinh bị đại-bại, nằm chết ngổn-ngang trên con đường thiên-lý chạy thoai-thoải từ ngôi đình-thị cho tới b sông. Máu của những người bị thương nhuộm đỏ cả một bến đò, loang-lổ nhiều nơi trên giòng nước sông Trường. Lính Quảng-nam tưởng rng Nguyễn-Thân đã bỏ mình trong cuộc hổn chiến, rủ nhau đi lật từng cái thây để nhận mặt, không kịp thâu-hồi những th vũ-khí va mi chiếm-đoạt. Bất thình-lình, đoàn quân hậu-tập của tỉnh Quảng-ngãi cũng va kéo đến,  Nguyễn-Thân dẫn đầu, ngồi chễm chệ trên lưng con ngựa kim, có đoàn kỵ-binh theo hầu sát bên cạnh. Nghe nói đội tiền-phong của mình va mi bị hy-sinh, Nguyễn-Thân ra lệnh cho đoàn pháo-binh tiến tới trước, bn phá lung-tung, châm lửa đốt nhng lều-quán hai bên đường thành những đám cháy cao. Nguyễn-duy-Hiệu biết thế không chống cự nỗi, liền bỏ chiến-trường mà rút lui về miền núi.

Ngay ngày ấy, tiếp-tục cuộc hành-trình, lính Quảng-ngãi tiến về Cây-trâm, dừng lại trong giây-lát. Dân-chúng tại đây không biết rõ nhng tấn-tuồng vừa mi xảy ra ở Bến-ván, kéo nhau ra xem khá đông, bị lính Pháp xả súng trường bn tán-loạn, một số bị tử-thương, số khác lo tìm đường tẩu-thoát.

Rạng ngày mười sáu, Nguyễn-Thân ra tới vạn Tam-kỳ, chánh-quyền địa-phương và viên đồn-trưởng Pháp ra đón-tiếp. Hai bên bàn-luận với nhau một hồi lâu, Nguyễn-Thân lại vội-vã lên nga, hướng-dẫn đoàn quân viễn-chinh về phía tây-bắc. Khi tới ch Quán-rường, cách vạn Tam-kỳ chừng năm cây số, họ bắt gp một toán quân Tàu-ô, có thể nhận ra được t xa nh cái đuôi sam sau gáy. Hai bên giao-chiến. Lính Trung-hoa bị thua, phải vượt qua mấy dãy đồi trọc chạy trốn, sau khi để lại trên mặt-trận năm bảy xác chết. Nguyễn-Thân cho quân-đội rẻ về phía tây, theo con đường tỉnh-lộ lên chợ Cẫm-khê, tới đóng tại làng Cẫm-khê, từ đây dùng làm căn-c đtấn-công vào miền sơn-cước.

Biết đích-xác lính sơn-phòng đã ra ti Tam-kỳ, Nguyễn-Địch phải lo chuẩn-bị ráo-riết. Một buổi tối, hắn ra đng chờ ở phía sau ngôi đình làng Hội-lâm. Trời sáng trăng l-m, khi trông thấy một cái bóng đen t trong xóm đi ra, tiến về phía mình, hn vội-vàng bước tới. Khi lại gần, hắn nghe được mấy tiếng rất khẽ:

- Tôi phải chờ cho hai tên lính hầu-cận của Nghĩa-hội đi ngủ, mới lẻn trốn-thoát. Tất cả mọi người đều không hay biết gì hết. Bây giờ chúng ta phải lên đường cho thật gấp.

Nguyn-Địch nói:

- C thư-thả! Tôi đã bố-trí đầy-đủ lắm rồi! chúng ta sẽ tới nơi trước khi mt tri mọc.

Rồi cả thầy lẫn trò âm-thầm tiến về phiá bắc. Ra khỏi giới-hạn làng Hội-lâm, Nguyễn-đình-Tu trông thấy một tên nông-dân dắt hai con nga ô to lớn đng chờ sn bên đường. Thầy trò nhảy phóc lên yên, kẻ trước người sau, họ băng qua truông Na. Vào gi tý, h ti làng Cẩm-y khi gà rừng gáy inh-ỏi ở ngoài thôn xóm. Hai người nông-dân t trong bụi rậm bước ra chấp tay kính-cẩn vái.  Nguyễn-Địch bảo chúng nó ở lại giữ hai con tuấn-mã, rồi dắt chven theo rng núi tiến về phương đông. Trong chốc lát, họ đã vào ti địa-phận làng Tây-hồ. T đây miền hạ-du mở rộng trước mt họ với nhng cánh-đồng mênh-mông, nhng xã thôn trù-mật. Trời bt-đầu hừng sáng, lng-lẽ vượt qua suối Đôi, vừa qua bờ bên kia, họ gặp một toán người va đi va nói chuyện. Lúc bây giờ hai thầy trò mi sc nh đã cải-trang trong lúc ban đêm nên không có gì đáng lo ngại. Họ tiếp bước, trà-trộn vào nhóm bộ-hành gồm có năm bảy vị hương-chc mc áo dài đen, chít khăn nhiễu đi cùng bốn tên nông-dân chất-phác đương gánh vật-hạng trong những đôi bầu che kin. Nguyễn-Địch đi lủi-thủi cạnh một vị lão-thành có chòm râu quai nón bạc-thách cất giọng hỏi bâng-quơ:

- Mấy cụ đi sớm nhỉ? khéo có lính Nghĩa-hội bắt gp thì phải khai-trình lôi thôi lm đấy!

Vị lão-thành im lặng, nhường li cho một người bộ-hành có vẻ bt-thiệp hơn:

- Dạo này lính sơn-phòng Quảng-ngãi kéo ra đông như kiến! Bọn dưảng Cần-vương phải lo tẩu-thoát, còn đa nào dám bén-mảng về đây na mà phải dè-dặt!

Câu nói thân-mật ấy đã thúc-đẩy Nguyễn-Địch đưa ra thêm vài nhận-xét để dò dư-luận:

- Nghe nói lính sơn-phòng của Nguyễn-Thân tàn-bạo, hung-dữ lm, họ ra chiếm đóng tỉnh nhà thì tụi mình sống làm sao nỗi bác nhỉ?

Lúc bấy giờ, vị lão-thành mi đng-hng thật to góp ý vào:

- Sự thật là thế, nhưng một cổ hai ách thì lại càng khó chịu hơn! Ngày trước, khi Nghĩa-hội còn làm sóng làm gió, bọn chức-sc chúng tôi phải đặt hai cái châu-án, một cái ở đầu, một cái ở cuối làng. Hễ lính Pháp và lính Nam-triều kéo lên bắn phá, chúng tôi phải mặc áo rộng, mang trầu cau rượu ra lạy ở đng trước để bảo-vệ cho dân-chúng. Bọn Pháp vừa mi rút khỏi thì các quan bên Nghĩa-hội lại xuất hiện để trả-thù ở đng sau. Chúng tôi lại phải khăn đen, áo dài ra lạy một lần thứ hai na, c lạy hoài, lạy mãi như vậy, không biết bao giờ cho hết?

Vị lão-thành va nói, va th dài:

- Bây giờ chúng tôi lại phải kéo vào trình-diện với quan sơn-phòng  làng Đại-đồng. Nghe thiên-hạ đồn rằng quan tế-tửu làng Phú-thị cũng sắp ra đầu-thú. Những vị tai mắt trong đám văn-thân cũng còn theo chính-sách cầu-an, huống hồ là bọn hương-chc như chúng tôi.

Vị bô-lão vừa dt li thì ngoảnh mặt về phía hai người khách lạ vừa mi gp mà hỏi một cách đắc-ý:

- Người ta thường nói ăn theo buổi, ở theo thì có phải thế không hai anh?

Phó-bảng Nguyn-đình-Tu không trả-lời, chỉ có Nguyễn-Địch cất tiếng nói rất khẽ:

- Chúng tôi cũng nghĩ như vậy.

Một giờ sau họ đã vào ti đại-bản-doanh của quan tiễu-phủ-sứ. Tiếng loa phát ra t trên vọng-gác cao:

- Văn phòng Nam-Ngãi Định-Chiêu-Thảo Xử-Trí-S xin loan-báo cho quốc-dân đồng-bào được biết rằng quan phó-bảng Nguyễn-đình-Tu, nguyên hoàng-t giáo-tập, nguyên tế-tửu Quốc-tử-giám, người làng Phú-thị, huyện Hà-đông, sáng ba nay, đã ra hp-tác vi chính-phủ Nam-triều. Vì vậy, quan tế-tửu có li kêu gọi tất cả những thân-hào binh-sĩ phải cấp-tốc ra trình-diện và sẽ bảo-đảm cho họ được yên-ổn. Những kẻ nào ngoan-cố, không chiụ qui-thuận sẽ phải chiếu theo quân-luật mà xét-xử.

Sau khi bản thông-báo đã được đọc lên, dân chúng lần-lượt kéo ra đầu-thú. Từ đề-đốc Phan-Ngữ ở làng Tam-thái tới binh-đinh làm cho văn-thân nghi-kỵ lẫn nhau phong-trào Cần-vương đứng trước nguy-cơ tan rã. Thấy tình-thế đã biến-chuyển một cách thuận-lợi, Nguyn-đình-Tu liền vào hội-đàm vi quan tiểu-phủ-sứ và xin m ngay một cuộc hành-binh vào miền sơn-cước.