Những bước chập-chửng của trào-lưu mi


Vào buổi rạng-đông của thế-kỷ hai mươi, người ca-nữ vô-danh lại phải bận-rộn hơn lúc nào hết. Ngoài việc lên xã Tử-phú ở hạt Điện-bàn để lấy tin-tức của nhà chí-sĩ Trần-cao-Vân, lúc bấy giờ phải vào hoạt-động tại miền Bình-định và Phú-yên; ra cửa Hàn để bắt liên-lạc với viên ký-lục của nhà cách-mạng Thái-Phiên ở hãng Pháp-kiều Le Roy; xuống phố Hội-an để nhận chỉ-thị của nhà cách-mạng Châu-thượng-Văn tại làng Minh-hương. Mỗi tháng hai lần, nàng còn phải làm chiếc thoi giữa hai làng Thạnh-mỹ ở hạt Thăng-bình và Tây-lộc ở hạt Tam-kỳ để mang thư-tín từ hải-ngoại gởi về cho nhà cách-mạng Phan-châu-Trinh, hiệu là Tây-hồ, còn đang sống ẩn-dật dưới chân dãy Tiên-lãnh. Vào thời-kỳ này, phong-trào Đông-du của nhà cách-mạng Nguyễn-Thành lan rộng trong mọi tầng lớp dân-chúng. Ảnh-hưởng của hai trận Hoa-Nhật và Nga-Nhật chiến-tranh đã đem lại cho nòi giống Phù-tang sự thắng-lợi rực-rỡ và làm thức-tỉnh các nước nhược-tiểu vùng Đông-Á, tạo cho họ tinh-thần tự-cường tự-lập. Trong cơn nguy-biến, ai nấy cũng hướng về nước Nhật-bản vừa mới canh-tân như nhìn về ngôi sao bắc-đẩu sáng lấp-lánh nơi chân trời xa thẳm. Ai nấy cũng nghĩ chỉ có ngoại-viện về quân-sự mới tạo được khả-năng cho công-việc giải-phóng đất nước. Chưa có một nhà hoạt-động nào có một chủ-trương, một kế-hoạch chính-trị kinh-tế gì khác ngoài sự duy-trì chế-độ quân-chủ với tinh-thần thượng-tôn Nho-giáo, một khi công cuộc giải-phóng đất nước thành-công. Khi ra làm thừa-biện tại kinh-đô, nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ đã có dịp tiếp-xúc với các học-giả đương-thời như thượng-thư Thân-trọng-Huề, tiến-sĩ Đào-nguyên-Phổ, tiến-sĩ Khiếu-năng-Tịnh; ông cũng đã có dịp đọc những sách nghiên-cứu về các học-thuyết tây-phương của Lương-khải-Siêu, Khang-hữu-Vi, hai học-giả có tư-tưởng cải-cách ở Trung hoa. Nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ đã tiêm-nhiễm những tư-tưởng cấp-tiến của Lư-Thoa, của Mạnh-Đức-Tư-Cưu. Ông đã có sự giác-ngộ quan-trọng và coi chủ-nghĩa dân-quyền, chính-sách tự-trị như một phương-châm duy-nhất để làm cho dân-tộc Việt-nam có thể thoát khỏi vòng nô-lệ của người Pháp. Từ đấy, nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ đã treo-ấn từ-quan và cùng một số đồng-chí như Song-Nguyên Huỳnh-thúc-Kháng, tiến-sĩ Trần-quý-Cáp, huấn-đạo Nguyễn-Quyền lập nên phong-trào Duy-Tân.

Phong-trào Duy-tân lấy việc hợp-tác vi người Pháp, việc khai-hoá dân-trí làm phương-tiện, lấy dân-chủ và công-bằng xã-hội làm cứu-cánh cho đường lối đấu-tranh của mình.

Chỉ trong một thời-gian rất ngắn, ảnh-hưởng của Tân-trào đã lan ra khp toàn quốc. Ở đâu đâu người ta cũng thấy mọc lên nhan-nhãn nhng nông-hội, những thương-hội, những học-đường, nhng thư-xã để xây-dựng nền kinh-tế nước nhà và nâng cao trình-độ văn-hóa của dân-chúng. Vào cuối năm 1905, nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ đã cùng với Song-nguyên Huỳnh-thúc-Kháng, tiến-sĩ Trần-quý-Cáp lên đường vào Nam để bắt liên-lạc với các nhà ái-quốc miền lục-tỉnh. Nhơn ghé lại thành Bình-định, gặp lúc thí-sinh vào sát-hạch, tiến-sĩ Huỳnh-Thúc-Kháng, tiến-sĩ Trần-qúy-Cáp mượn đề tài trong trường-ốc, làm bài phú "Danh-sơn lương-ngọc"; còn nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ làm bài "Chí-thành thông-thánh thơ" . Nguyên văn ch hán bài Đường-thi như sau:


Thế sự hồi đầu dĩ nhất không,

Giang-sơn vô lệ khấp anh-hùng.

Vạn bang nô-lệ cường-quyền hạ,

Bát-cổ văn-chương túy mộng trung.

Trường th bách niên cam thóa-m,

Cánh ư hà nhật xuất lao-lung.

Chư-quân vị tất vô tâm-huyết;

Thí bả tư văn khán nhất thông.


Kiệt-tác nầy là tiếng nói đầu tiên của những kẻ thức-thi để chỉ-trích lối thi-cử ngày xưa, cảnh-tỉnh những người Việt-nam còn theo đuổi cái bã hư-danh, còn sống miệt-mài trên con đường khoa-hoạn.

Mùa xuân năm 1906, nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ trở về Quảng-nam để trao-đổi ý-kiến với Tiêu-la phu-t, vị thủ-lãnh phong-trào Đông-du. Sau đó, ông lên đường sang Đông-kinh để quán-sát tình-hình nưc Phù-tang, đồng-thời thảo-luận một lần cuối cùng với nhà cách-mạng Phan-bội-Châu về đường lối cứu-quốc. Hai bên bất-đồng chánh-kiến. Nhà cách-mạng Phan-bội-Châu trông-cậy vào sự giúp-đ của Nhật để giải-phóng đất nước. Nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ lại chú-trọng đến tinh-thần tự-chủ, đến quốc-dân nội-lực và coi s ngoại-viện, dưới bất-cứ hình-thc nào cũng vậy, như một bệnh dục-tốc kiến-tiểu, như một chủ-trương dịch-chủ tái-nô, cần phải gạt bỏ ra một bên. Sau một vài cuộc hội-đàm thân-mật, nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ  quay gót về nước đem hết tâm-lực ra để lo việc khai-thông dân-trí.

Lần này ở hải-ngoại về, nhà cách-mạng Phan-tây-Hồ đi ti đâu dân-chúng cũng hưởng-ng nhiệt-liệt, các nhà tân-học cũng rất mực biểu đồng-tình, các bậc văn-thân cũng hết lòng tán-tr. Từ đó mà học-hội, nông-hội, thương-hội, trường ốc, đồn-điền, thư-xã lại theo trào-lưu tấn-hóa mọc thêm ở nhiều nơi, nhất là ở trong tỉnh-hạt Quảng-nam. Những loại sách phổ-biến để nâng cao trình-độ hiểu-biết của dân-chúng như tập "Đinh-hoàn chí-lược" của một tác-giả vô-danh, "Sĩ-phu tự-trị luận" của nhà cách-mạng Trần-quý-Cáp, "Thiên-hạ đại-thế luận" của nhà chí-sĩ Nguyễn-lộ-Trạch được dân-chúng đua nhau tìm đọc. Những bài diễn-thuyết để cổ-vũ đồng-bào vạch-trần những tội-ác của bọn thực-dân, nhng tấn-tuồng gian-tham hủ-bại của bọn quan-trường, nhng mối tệ-đoan của bọn cường-hào ác-bá, lại theo hoàn-cảnh mà dấy lên như cỏ gấu, làm cho nhà cầm-quyền phải một phen lo ngại. Vì vậy sự đàn-áp phải xảy ra là một việc dĩ-nhiên, không thể nào tránh được.

Vào năm 1908, trường Đông-Kinh Nghĩa-Thục, cơ-quan văn-hóa của nhóm tân-học ở Hà-nội phải bị đóng ca. Cuộc khủng-bố lan dần đến các tỉnh khác. Chng bao lâu, tư-tưởng tự-do, tinh-thần độc-lập, tự-cường, làn sóng âu-hóa va mi được dấy lên, chưa đủ thời-gian để ngấm sâu, lan toả lại bị dập tắt một cách hết sức tàn-nhẫn. Lần-lượt các buổi diễn-thuyết công-cọng bị ngăn cấm, các học-viện bị theo dõi, bị uy-hiếp về mặt tinh-thần. Các thuyết-trình-viên bị bắt-b, giam-cầm, tra-tấn. Nhng loạt tân-thư bị tịch-thâu, những người tàng-trữ thảy đều bị chiếu theo hình-luật mà nghị-xử. Tiếp theo đó, dưới bàn tay chuyên-chế của bọn thực-dân và bọn tham-quan ô-lại, tất cả mọi sự cố-gắng để xây-dựng nền kinh-tế quốc-gia bị ngăn chận. Nhng xưởng dệt vải nội-hóa phải thu hẹp sự hoạt-động vì thiếu người tiêu-thụ; những hầm-mỏ vừa mi khai-quật bị đình-chỉ vì thiếu những người chủ-trương. Nhng thương-quán, nhng học-đường, nhng đồn-điền trồng tiêu, trồng quế, trồng dầu trảu, trồng chè  bị thất-bại trong trứng nước vì thiếu sự giúp-đ của những nhà lãnh-đạo. Tuy vậy, những hạt giống tốt vừa mi gieo trồng trên lãnh-thổ Việt-nam vẫn sẽ đâm-chồi bén rễ, đủ sức chống-chọi với nhng bụi cỏ lùng và tồn-tại mãi mãi vi thi-gian.